Mimar Zeynep Didem Bardakcı ''Bir şehri güzel yapan binaları değil, insanda bıraktığı duygudur''
16.11.2026 - Pazartesi 12:38
Mimarlık, yalnızca taşın, betonun ve çizgilerin bir araya gelmesinden mi ibaret, yoksa insanın hayatına, duygularına ve hafızasına dokunan daha büyük bir anlatının parçası mı? Mimar Zeynep Didem Bardakcı, mimarlığı tam da bu sorunun merkezinden ele alıyor. Floransa'dan Stanford'a uzanan eğitim yolculuğunu, Mimar Sinan'ın yüzyılları aşan dehasını, Osmanlı mimarisinin insana ve doğaya verdiği değeri, modern şehirlerin giderek birbirine benzeyen yüzünü ve geleceğin mimarisinde korunması gereken değerleri DS Kültür Sanat' anlattı.
Abdussamed Tosun: Bir mimar aslında bina mı tasarlar, yoksa insanların yaşayacağı hayatın görünmeyen sahnesini mi? Sizce mimarlığın asıl sorumluluğu nerede başlar?
Zeynep Didem Bardakcı: Bence mimar sahne tasarlamaktan çok senaryo yazar. Çünkü ortaya çıkan yapı, içinde yaşanacak hayatın yalnızca fiziksel çerçevesidir. Asıl mesele, o çerçevenin insanın gündelik yaşamına nasıl eşlik edeceğidir. Yapı biter, teslim edilir, fotoğrafı çekilir. Mimarın asıl sınavı ise tam olarak bundan sonra başlar. Sabah mutfağa ilk girdiğiniz an, koridorda ışığın duvara düşüşü, bir lobide nereye oturacağınızı bilmeden geçirdiğiniz o birkaç saniye, bir pencerenin önünde durup dışarıyı izlediğiniz an. Bunların hepsi bir mimarın verdiği kararların, öngörüsünün ve hayal gücünün sonucudur. İnsan çoğu zaman bu detayların farkında bile olmaz ama mekanla kurduğu ilişki, yaşamını doğrudan etkiler. "Burada insanlar nasıl yaşayacak?" Sorumluluk bence tam da bu soruyla başlıyor. Bir mimarın yalnızca bugünün ihtiyaçlarını değil, zaman içinde değişecek yaşam biçimlerini de düşünmesi gerekiyor. Bunu sormadan çizilen bir yapı estetik olabilir, hatta oldukça etkileyici görünebilir. Lakin orada yaşanacak hayata eşlik edemiyorsa, insana kendini ait hissettiremiyorsa eksiktir. Çünkü iyi mimarlık, yalnızca güzel görünen yapılar ortaya koymak değil, insanların hayatına değer katan, onlarla birlikte yaşayan ve zaman geçtikçe anlam kazanan mekanlar yaratabilmektir.
Abdussamed Tosun: Geçmişte bir yapının yüzyıllarca ayakta kalması ciddi bir başarıydı. Bugün ise kalıcılıktan ziyade mimaride hız, maliyet ve tüketim ön plana çıkıyor. Sizce kalıcılık fikrini ne zaman kaybettik?
Zeynep Didem Bardakcı: Kaybettiğimizi düşünmüyorum; kaygımız değişti. Teknoloji çok hızlı ilerliyor. Çağlar kısaldı, zaman hızlandı. Zaman hızlandıkça ihtiyaçlarımız ve yaşam alışkanlıklarımız da çok daha hızlı değişmeye başladı. Dün bir ofisten, bir evden ya da bir mağazadan beklediğimiz şey bugün aynı değil. Yarın da bugünkü beklentilerimiz değişecek. Yeni ihtiyaçlar ortaya çıktıkça yeni mekanlar ve yapılar üretiliyor. Bu nedenle mimarlıkta kalıcılıktan çok değişime ayak uydurabilmek, farklı ihtiyaçlara cevap verebilmek ön plana çıktı. Bunu kötü bir şey olarak görmüyorum, çünkü kalıcılığı yalnızca kullanılan malzemenin dayanıklılığı ya da bir yapının fiziksel olarak ne kadar süre ayakta kaldığı üzerinden değerlendirmiyorum. Bence asıl kalıcılık, insanların bir mekanla kurduğu bağda saklı. İnsanların sevdiği, benimsediği ve kendinden bir parça bulduğu yapılar, ihtiyaçlar değişse bile kendilerine yeni bir hayat bulabiliyor. Bazen bir yapının işlevi değişiyor ama taşıdığı değer ve insanlarla kurduğu ilişki varlığını sürdürüyor. Bugün ileri dönüşümün bu kadar önemsenmesi de biraz bundan kaynaklanıyor. Mevcut yapıları yıkıp yeniden yapmak yerine, onlara yeni işlevler kazandırmak, geçmişin izlerini koruyarak geleceğe taşımak bence çok değerli. Çünkü bir yapının ömrünü uzatmak kadar, onun hikayesini devam ettirebilmek de önemli. Mimarlığın geleceğinde de bu yaklaşımın çok daha belirleyici olacağını düşünüyorum.
Abdussamed Tosun: Bugünün mimarları daha çok dikkat çeken yapılar üretmeye mi çalışıyor, yoksa insanların hayatına gerçekten dokunan mekanlar oluşturmaya mı?
Zeynep Didem Bardakcı: İkisi de var. Sosyal medyanın da etkisiyle fotoğrafta iyi görünen, ilk bakışta dikkat çeken yapılar çok ilgi görüyor. Bu durum zaman zaman mimarlar üzerinde de bir baskı yaratıyor. Bir yapının nasıl göründüğü, nasıl fotoğraflandığı ve ne kadar ilgi gördüğü daha fazla önem kazanabiliyor. Ama fotoğrafta iyi görünmekle içinde doğru hissetmek aynı şey değil. Bir mekanın gerçek değeri, yalnızca dışarıdan nasıl göründüğüyle değil, insanın orada nasıl vakit geçirdiğiyle de ölçülmeli. Benim gözlemim şu: Dikkat çeken bir yapıya bir kez gidiyorsunuz. Size dokunan, hikayesiyle kuşatan, kendinizi ait hissettiğiniz bir yere ise tekrar tekrar dönüyorsunuz. Çünkü insan bir mekanda yalnızca fiziksel olarak bulunmuyor; orada zaman geçiriyor, anılar biriktiriyor ve kendisiyle bir ilişki kuruyor. In Between'de mekanlara bakarken en çok bunu ölçmeye çalışıyoruz insanlar buraya neden geri geliyor ya da neden gelmiyor? Onları burada tutan şey ne? Bu soruların cevabı neredeyse hiçbir zaman yalnızca kütlede ya da cephede değil; fonksiyonda, ışıkta, seste, akışta, hikayede ve çoğu zaman fark edilmeyen küçük ayrıntılarda saklı. Bence iyi bir mekan, insanın dikkatini çekmekle kalmamalı, orada geçirdiği zamanın da bir anlamı olmalı. Çünkü mimarlıkta asıl başarı, insanların fotoğrafını çekip ayrıldığı değil, yeniden gelmek istediği mekanlar yaratabilmek.
Abdussamed Tosun: Floransa'da mimarlığı sanat tarihi ve kültürel bağlamla birlikte okumak, mesleğe bakışınızı nasıl değiştirdi? Bugünkü tasarım anlayışınızda Floransa'nın hangi izlerini taşıyorsunuz?
Zeynep Didem Bardakcı: İTÜ bana ölçeği, yapıyı ve statiği öğretti. Floransa ise bir yapının tek başına anlaşılamayacağını. Orada bir meydanı, bir kiliseyi ya da bir sarayı anlamak için yalnızca mimari özelliklerine bakmanız yeterli değil. O dönemin sanatına, ailelerine, ticaretine, toplumsal yapısına, hatta çokça dedikodularına kadar uzanmanız gerekiyor. Çünkü bütün bunlar, yapıların nasıl ortaya çıktığını ve hangi düşüncelerle şekillendiğini anlamanızı sağlıyor. Bir binanın arkasında aslında koca bir dönem, bir kültür ve insan hikayesi olduğunu görüyorsunuz. Bazı aileler var ki isimleri yüzlerce yıldır yaşamaya devam ediyor ve bunun en önemli nedenlerinden biri sanata ve mimariye verdikleri destek. Medici ailesi, Rucellai'ler, Strozzi'ler.. Rönesans biraz da bu ailelerin sanatçılara, mimarlara ve atölyelere duyduğu güvenle doğdu. Sanatı yalnızca kendi dönemleri için değil, gelecek kuşaklar için de desteklediler. Bugün hala o binaların içinden geçiyor, o eserlerin önünde duruyor ve onların bıraktığı kültürel mirasla karşılaşıyoruz. 1563'te Medici'lerin desteğiyle kurulan Accademia delle Arti del Disegno hala yaşıyor. Bizden en büyük farkları da bu bence, oradaki sanat okullarının yüzlerce yıllık bir belleği var ve gerçekten çok güçlü şekilde destekleniyorlar. Bu süreklilik, yalnızca eğitim kurumlarının değil, bir toplumun sanata ve üretime verdiği değerin de göstergesi. Mimarlık, çok daha geniş bir hikayenin parçası ve o hikayeyi anlamadan yalnızca biçim üzerinden değerlendirmek bana eksik geliyor. Bugün bir esere başlarken önce onun hikayesini aramamın kökü orada. Bir yapının hangi ihtiyaçtan doğduğunu, nasıl bir duygu taşıdığını ve bulunduğu çevreyle nasıl bir ilişki kurduğunu anlamaya çalışıyorum. Bir de sanat ve zanaat orada birbirinden ayrı değil. Düşünce ile el emeği, tasarım ile üretim aynı bütünün parçaları. Bu yüzden kendi atölyemde de el izinin kaybolmamasını önemsiyorum. Çünkü bir eserin yalnızca kusursuz görünmesi değil, onu üreten insanın emeğini ve ruhunu da taşıması gerektiğine inanıyorum.
Abdussamed Tosun: Floransa gibi geçmişiyle yaşayan bir şehirden, Stanford gibi geleceğe ve teknolojiye odaklanan bir eğitim ortamına uzanan yolculuğunuzda iki farklı düşünce dünyasıyla karşılaştınız. Bu iki yaklaşım sizde nasıl birleşti?
Zeynep Didem Bardakcı: Dışarıdan bakıldığında iki zıt dünya gibi görünüyor ama benim için birbirini tamamladılar. Floransa beni tarihsel referanslarla ve el emeğiyle yoğurdu. Mecazen değil, tam anlamıyla orada atölye tozu yuttum. Bir yandan üretmenin inceliklerini öğrenirken diğer yandan his üzerine düşünmeye başladım: Bu mekan neden böyle tasarlanmış? İnsanların burada ne hissetmesi istenmiş? Mimarlık tarihine bu gözle baktığınızda, her üslubun insana bir şey hissettirmek üzere ortaya çıktığını görüyorsunuz. Gotik mimaride sivri kemerler ve kuleler gözü yukarıya, Tanrı'ya yönlendiriyor. Uçan payandalar duvarları inceltiyor; duvarlar inceldikçe vitraylar büyüyor, iç mekan renkli bir ışıkla doluyor ve ruhani bir atmosfer oluşuyor. Floransa ise Rönesans'ın şehri. Brunelleschi'nin kubbesinde, San Lorenzo'da ve Santo Spirito'da ölçü yeniden insana dönüyor: oran, simetri ve perspektif ön plana çıkıyor. Gotik insanı küçültüp Tanrı'yı yüceltirken Rönesans insanı merkeze alıyor ve ona güven veriyor. Ardından gelen Barok ise hareket, ışık oyunları ve abartıyla etkilemeyi, hatta ikna etmeyi seçiyor. Kısacası her mimari detayın, belki de her teknik keşfin arkasında insanda bir his yaratma ihtiyacı var. Korku, güven, inanç, eşitlik. Bunların mimari üzerinden nasıl ifade edildiğini incelemek, öğrenmek ve farklı dönemlerin yaklaşımlarını harmanlamak inanılmaz. Bütün bunlar bir mimar olarak aslında ne kadar farklı sorumluluklarınız ve imkanlarınız olduğunu düşündürüyor. Stanford ise bu düşünceye başka bir boyut kazandırdı ve bana "Nasıl?" sorusunu getirdi: Bunu nasıl yapabilirim, nasıl geliştirebilirim, nasıl ölçebilirim ve nasıl bir sisteme dönüştürebilirim? Komik ama ilginç bir ayrıntı var: Stanford'da beni en çok etkileyen yerlerden biri, kampüsteki Rodin koleksiyonu ve heykel bahçesiydi. Cantor Sanat Merkezi'nde, Paris dışındaki en büyük Rodin koleksiyonlarından biri bulunuyor. Cehennem Kapısı'nın bir dökümü de bahçede sergileniyor. Yani teknolojinin merkezinde bile kendimi en çok bir heykelin önünde dururken buldum. Bugün yaptığım işlerde bu iki yaklaşımın da izlerini taşıyorum. Atölyede bir etki, bir yönlendirme ve bir his yaratmak için üretiyoruz; ancak bütün bu süreci ZDB Studio App üzerinden yürütüyor ve takip ediyoruz. In Between'de mekanları deneyim üzerinden okuyoruz ama bunu 1.175 kriterden oluşan Checklist uygulamamızla ölçüyoruz. Duyguyu tasarımın ana faktörlerinden biri olarak kabul etmek, onu ciddiye almak ve aynı zamanda ölçülebilir hale getirmek. Sanırım Floransa ve Stanford'un bende buluştuğu yer tam olarak burası. Biri bana neden ve ne hissettirmek istediğimi, diğeri ise bunu nasıl gerçekleştirebileceğimi ve sürdürülebilir bir sisteme nasıl dönüştürebileceğimi öğretti.

Abdussamed Tosun: Kendi işini kuran bir kadın olarak, başarıyı yalnızca ekonomik sonuçlarla değerlendirmediğinizi düşünüyorum. Sizin için başarı, geride nasıl bir iz bırakabilmekle ilgili?
Zeynep Didem Bardakcı: Evet, öyle. Ekonomik sonuç elbette önemli; bir stüdyoyu, ekibi ve birlikte çalıştığımız ustaları ayakta tutmak başlı başına bir sorumluluk. Üretimin devam edebilmesi, emeğin karşılığını bulması ve sürdürülebilir bir yapı kurmak da başarının bir parçası. Ama bir projeyi bitirdiğimde beni asıl etkileyen, eserin önünde duran bir insanın yüz ifadesini izlemek oluyor. Onu durdurabildim mi? Ne hissettiğini tahmin etmeye çalışıyorum. Kendi küçük oyunumda kendine bir yer bulabildi mi, yoksa belki de ona kendi oyununu yazdırabildim mi? Heyecanlandı mı, acıdı mı, üzüldü mü, kırıldı mı, neşelendi mi? Onda tam olarak ne tetiklendi? Bazen bir eserin karşısında geçirilen birkaç saniye bile benim için çok şey ifade ediyor. Her ne hissettiyse, o his benim izim. Tam olarak orada bıraktığım iz, benim başarım. Bunu bir rakamla ölçemiyorsunuz ama hissediyorsunuz. Bir lobide insanların telefonlarından başlarını kaldırıp bir esere birkaç saniye bakması, bir evin sahibinin yıllar sonra hala aynı heykelin önünde durması ya da bir mekanda kendiliğinden oluşan küçük bir etkileşim. Benim için bunlar en dürüst geri bildirimler. Çünkü o noktada eser, artık benim olmaktan çıkıp onu deneyimleyen insanın hayatının bir parçası haline geliyor. Bir de şu var: Müşterilerimin çoğuyla zamanla arkadaş oldum. Bunu da önemli bir başarı ölçüsü olarak görüyorum. Bir işi birlikte yapmak, süreç boyunca birbirini anlamak ve sonunda hala birbirini aramak, işin dürüst ve samimi yapıldığını gösteriyor bence. Bir projenin teslim edilmesiyle ilişkinin sona ermemesi, ortaya çıkan işin ötesinde bir güven bağı kurulması benim için çok kıymetli. Geride bırakmak istediğim iz büyük bir imza değil. İnsanların bir yerde, o anın dışında, günlük akışlarının dışında bir şey hissetmesi. Belki birkaç saniyeliğine durması, düşünmesi ya da kendisiyle ilgili bir şey keşfetmesi. Bir mekanın veya eserin insanda böyle bir karşılık bulabilmesi benim için çok değerli. Sonuçta geriye yalnızca yaptığımız yapılar değil, insanların onlarla kurduğu ilişkiler ve o mekanlarda biriktirdiği duygular kalıyor. Bu bana yetiyor.
Abdussamed Tosun: Hadi o zaman en başa dönelim. Zeynep Didem Bardakcı kimdir, nasıl bir ailede büyüdü? Bize biraz kendinizden bahseder misiniz?
Zeynep Didem Bardakcı: Bu sorunun cevabı beklediğiniz gibi olmayacak. Sanatın içinden gelen bir ailede büyümedim. Annem akademisyen, babam doktor. İkisi de entelektüel, çok okuyan, çok seyahat eden ve kendi ölçeklerinde sanata ilgi duyan insanlar. Sanatı, kültürü ve öğrenmeyi önemseyen, bunlara değer veren bir aile ortamında yetiştim. Bu sayede çok küçük yaşlardan itibaren farklı sanat dallarıyla iç içe oldum. 5, 6 yaşlarındayken AKM'de izlediğim ilk müzikal, yanılmıyorsam Batı Yakası Hikayesi'ydi; ikincisi ise Carmen. İlk gittiğim sanat müzesi de yine o yaşlarda Sofya'daydı. Sekiz yaşımda klasik müziğe ve kemana başladım. Çok başarılı devam etti diyemem ama sonuçta henüz sekiz yaşındaydım. :) Dokuz yaşımda Louvre'a ilk gittiğimde oraya bayılmıştım. O günden beri Avrupa'da hangi şehre gidersem gideyim, müzelerin neredeyse tamamını gezmeye çalışırım. Sanırım bu merak zamanla hayatımın vazgeçilmez bir parçası haline geldi. Ama eğitimim bu yönde değildi. Fen lisesi mezunuyum. Oldukça matematik seven bir babanın kızıyım diyebilirim. Matematik olimpiyatlarına katıldım, matematiğe duyduğum sevgi nedeniyle sayısal bölümde okudum. İstanbul Teknik Üniversitesi de aslında bu eğitimin doğal bir sonucuydu. Mimarlığı ilk istediğim andan beri ağzımdan düşürmediğim bir cümle vardı: "Prestij yapıları, özel alanlar, niş işler yapacağım." Mimarlık eğitimim boyunca da karşıma çıkan her projeye biraz bu gözle yaklaştım. Hatta İTÜ'de bir proje dersinde Deniz Hocam bana, "Sen belki de iç mimarlık okumalıydın" demişti. Türkiye'de iç ve dış mimarlık maalesef ayrı değerlendiriliyor. Ben mimarlık okumama rağmen, büyük ölçekten küçük ölçeğe uzanan tasarım sürecinde hep küçük ölçeğe ve detaylara fazlasıyla odaklanıyordum. Bu arada Deniz Hocama da buradan selam olsun; kendisi çok iyi bir mimar ve hala İTÜ'de akademisyen. Sonrası zamanla şekillendi. Floransa'da sanat tarihi ve atölyeler, ardından Stanford geldi. Sonrasında şantiyeler, cephe projeleri, Irak ve Orta Doğu deneyimleri. Yıllarca Didem'dim; işini ciddiye alan, zamanla biraz sertleşmiş ve oldukça hırslı biri. Mesleğin içinde kendimi geliştirmek, deneyim kazanmak ve kendi çizgimi oluşturmak için çok çalıştım. Sonra vitrinler başladı. Aslında bu yolculuk Floransa'da başlamıştı ama kendi yoluma dönmek ve kendi tasarım dilimi bulmak bir süreç gerektirdi. Kendimi ancak bütün bu deneyimlerden sonra yeterli ve hazır hissettim. O noktadan sonra hayal gücümün biraz absürt tarafını sınırlamak zorunda olmadığım projelere yönelmeye cesaret ettim. Kimsenin bana "Bu biraz fazla mı?" demediği, abartmama izin veren, renkli, çok renkli ve amorf işler üretmeye başladım. Kendimi tasarımda daha özgür ifade edebildiğim bir döneme girdim. Otuzlu yaşlara geçişim, hayatımın evrilmesi ve Didem'den çok Zeynep olmaya başlamam da bu dönüşümün önemli bir parçasıydı. Zeynep artık 30 yaşında, kendini keşfetmeye başlamış bir kadındı. Kadın hissetmek, benim için o dönemde büyük bir reformdu. Bu değişim doğal olarak işime de yansıdı. Siyah gitti, kırmızı geldi. Kırıldım. Bugün Zeynep Didem Bardakcı Studio'nun ve In Between'in kurucusuyum. Yılın büyük bir bölümünü yollarda geçiriyorum. Araya dalış, sanat terapisi ve sound healing gibi farklı deneyimler de giriyor. Belirli bir yön seçmiyorum, stabil kalmıyorum. Farklı olan her şeye dokunma isteğimle başa çıkmayı öğreniyorum. Kendimi, sınırlarımı ve yapabileceklerimi keşfetmeye devam ediyorum. Ve durmadan çalışıyorum. :)
Abdussamed Tosun: Mimar Sinan'ın eserleri yüzyıllar geçmesine rağmen hâlâ hayranlık uyandırıyor. Sizce Sinan'ın asıl dehası mühendisliğinde mi, estetik anlayışında mı, yoksa insanı ve mekânı birlikte okuyabilmesinde mi?
Zeynep Didem Bardakcı: Bence asıl dehası, bu üçünü birbirinden hiç ayırmamasında. Sinan'ın yapılarında taşıyıcı sistem ile estetik aynı kararın parçaları. Bir kubbenin nasıl ayakta duracağıyla, o kubbenin altında insanın nasıl hissedeceği aynı anda düşünülmüş. Yani mühendislik, estetik ve insan deneyimi birbirini tamamlayan unsurlar olarak ele alınmış. Sinan'la ilgili çok çeşitli hikayeler ve anlatılar var. Örneğin Süleymaniye Camii'nde, o dönemde elektrik olmadığı için yüzlerce kandil yakılıyormuş. Sinan, hava akımını öyle bir hesaplamış ki kandillerden çıkan is, girişin üzerindeki küçük bir odada, bugün is odası olarak bildiğimiz bölümde toplanıyormuş. Anlatılana göre bu isten mürekkep elde ediliyormuş. Kubbenin çeperine yerleştirdiği, ağızları içeriye bakan altmış dört küpün ise hem yapının ağırlığını azaltmaya hem de sesin içeride dengeli biçimde dağılmasına katkı sağladığı anlatılıyor. Selimiye'de ise yaklaşık 31 metre çapındaki kubbeyi dört ayağa oturtarak geniş bir iç mekan elde ediyor. Kendi döneminin imkanları düşünüldüğünde bu, gerçekten olağanüstü bir mühendislik başarısı. Ama bence Sinan bu dehasını en romantik haliyle bir aşk hikayesinde göstermiş. Rivayete göre Kanuni Sultan Süleyman'ın kızı Mihrimah Sultan'a aşıkmış. Mihrimah Sultan evli olduğu için bu duygusunu hiçbir zaman dile getirememiş. Onun için İstanbul'da iki cami inşa etmiş: Biri Üsküdar'da, diğeri Edirnekapı'da. Anlatılana göre Mihrimah'ın doğum günü olan 21 Mart'ta, Edirnekapı'daki caminin minaresinin ardından güneş batarken Üsküdar'daki caminin ardından ay doğuyormuş. Mihrimah adı da Farsçada güneş ve ay anlamına geliyor. Bu hikayenin tarihsel bir kanıtı yok belki ama beni en çok etkileyen tarafı, bir mimarın duygusunu ışıkla, mesafeyle ve gökyüzüyle anlatabilme ihtimali. Bir insanın söyleyemediklerini iki yapıya, iki ayrı yakaya ve gökyüzünün hareketine emanet etmesi. Bence mimarlığın en romantik hali tam da bu. Selimiye'ye girdiğinizde de aynı inceliği hissediyorsunuz. Kubbenin altında kendinizi küçük değil, sakin hissediyorsunuz. Işık mekana dengeli biçimde dağılıyor, ses yumuşuyor ve bütün yapı insanı içine alan bir bütünlüğe kavuşuyor. İşte bu, mühendisliğin yalnızca bir yapıyı ayakta tutmak için değil, insanın deneyimine hizmet etmek için kullanıldığı an. Sinan hem işleve hem estetiğe önem veren, aynı zamanda olağanüstü bir mühendislik anlayışına sahip bir mimar. Üstelik bütün bunları birbirinden bağımsız düşünmüyor. Benim için Sinan'ın asıl dehası tam burada: Çok büyük yapılar tasarlarken bile bilimi insanın ölçüsüne, duyularına ve hatta kalbine hizmet ettirebilmesi. Yüzyıllar sonra hala eserlerinin içinde kendimizi iyi hissedebiliyorsak, bunun nedeni yalnızca ne kadar iyi inşa edilmiş oldukları değil, insanı ne kadar iyi anlamış olmaları.
Abdussamed Tosun: Osmanlı mimarisinde bir pencerenin konumundan avlunun genişliğine kadar pek çok ayrıntının bir anlamı vardı. Bugün mimaride anlamın yerini görsellik mi aldı?
Zeynep Didem Bardakcı: Büyük ölçüde evet. Bugün bir pencerenin yeri çoğu zaman cephede nasıl göründüğüne, yapının genel estetiğine uyum sağlayıp sağlamadığına göre belirleniyor. Eskiden ise o pencereyi tasarlarken içeride kimin oturacağı, günün hangi saatinde ışığın nereye düşeceği, mahremiyetin nasıl korunacağı, rüzgarın nasıl yönleneceği gibi pek çok detay birlikte düşünülüyordu. Yani mimari kararlar yalnızca görsel bir bütünlük oluşturmak için değil, insanın yaşamını kolaylaştırmak ve ona belirli bir deneyim sunmak için alınıyordu. Osmanlı mimarisinde bir avlunun genişliği, bir kapının konumu ya da pencerenin baktığı yön bile kendi içinde bir düşünce taşıyordu. Mekan, çevresiyle ve insanla birlikte ele alınıyordu. Bugün ise bazen bu ilişkilerin önüne görsel etki geçebiliyor. Bir yapının uzaktan nasıl göründüğü, içinde nasıl yaşanacağından daha fazla önem kazanabiliyor. Ama anlamın tamamen kaybolduğunu düşünmüyorum, sadece yeniden sorulmayı bekliyor. In Between'de bir mekanı değerlendirirken en çok üzerinde durduğumuz konulardan biri de bu: Bu ayrıntı burada neden var? Bir işlevi var mı, bir hikaye anlatıyor mu, mekanı kullanan insana bir şey söylüyor mu? Çoğu zaman cevap "güzel olduğu için" çıkıyor. Ama bizim için güzel olması tek başına yeterli değil. Bir detayın neden orada olduğunu bilmek, onun mekanın bütünüyle nasıl ilişki kurduğunu anlamak önemli. Çünkü bir ayrıntının gerçek değeri, yalnızca göze hitap etmesinde değil, farkında olmadan insanda bir karşılık bulmasında yatıyor. Bir mekanın anlamı ve hikayesi olduğunda insan bunu her zaman kelimelere dökemese de hissediyor. Bence mimarlığın yeniden güçlendirmesi gereken ilişki de tam olarak bu: Görselliğin arkasındaki düşünceyi ve insanla kurduğu bağı yeniden hatırlamak.

Abdussamed Tosun: Osmanlı mimarisini bugünün şehirlerine taşıyacak olsaydık, sizce hangi değerleri mutlaka korumalı, hangilerini yeniden yorumlamalıydık?
Zeynep Didem Bardakcı: Korunması gerekenlerin başında insan ölçeği, komşuluk, yaşanabilirlik, fonksiyonun ön planda tutulması ve doğayla kurulan ilişki geliyor. Osmanlı mimarisinde mekan yalnızca bir barınma alanı olarak değil, insanın çevresiyle ve diğer insanlarla ilişki kurduğu bir yaşam alanı olarak düşünülüyordu. Avlular, çeşmeler, sokağa açılan ama mahremiyeti koruyan evler, gölge oluşturan geçişler. Bunların hepsi bir arada yaşamayı kolaylaştıran, insanı ve gündelik hayatı merkeze alan çözümlerdi. Bugünün şehirlerinde de bu yaklaşımın karşılığını bulabileceğimizi düşünüyorum. Bir de malzemeye ve ustalığa duyulan saygı var. Yapının nasıl üretildiğine, kullanılan malzemenin doğasına ve onu işleyen insanın emeğine verilen değer bence çok kıymetli. Bu anlayışı mutlaka korumalıyız. Yeniden yorumlanması gerekenler ise biçimler. Örneğin kubbeyi, kemeri ya da cumbayı olduğu gibi kopyalamak bence geçmişe saygı göstermek değil. Çünkü mimarlık, yalnızca geçmişte ortaya çıkmış biçimleri tekrar etmekten ibaret değil. Önemli olan, o biçimlerin arkasındaki düşünceyi ve ihtiyaçları anlayarak bugünün mimari diline çevirmek. Bir cumba yalnızca cephede güzel görünen bir detay değil; insanın sokakla kurduğu ilişkiyi, dışarıyı gözlemleme biçimini ve evin mahremiyetini de şekillendiriyor. Dolayısıyla o fikri bugünün yaşam koşullarına uygun başka bir tasarım diliyle yeniden ele alabiliriz. Benim için önemli olan biçimi değil, o biçimin insana hissettirdiğini ve çözüm üretmek için ortaya çıkardığı fikri geleceğe taşımak. Geçmişi bugüne aynen kopyalamak yerine, onun düşünce biçiminden beslenerek yeni ve özgün mekanlar üretebilmeliyiz. Böylece hem kendi mimari geçmişimizle bağımızı korur hem de bugünün ihtiyaçlarına gerçekten cevap verebiliriz.
Abdussamed Tosun: Bugün bir mimar olarak size sınırsız bütçe ve özgürlük verilse, insanlara nasıl bir yaşam alanı inşa ederdiniz? Taşın, ahşabın ve modern teknolojinin bu tasarımdaki yeri ne olurdu?
Zeynep Didem Bardakcı: Doğanın içinde, suyla ve toprakla iç içe, insanın kendini yeniden duyabildiği, biraz yavaşlayabildiği küçük ölçekli bir yaşam alanı tasarlardım. Herkesin kendine ait bir alanının olduğu ama aynı zamanda ortak bir yaşama hizmet eden, insanları birlikte vakit geçirmeye ve paylaşmaya motive eden bir yer olurdu. Bireysel alanlarla ortak yaşam arasında doğal bir denge kurmak isterdim. En önemli kısmı ise şu: Tasarıma tümden detaya doğru gitmezdim. Önce hikayeyi yazardım. O yerin hikayesini, hatta oraya özel üretilecek eserlerin hikayesini daha ilk tasarım aşamasında, ilk satırı yazdığım anda düşünürdüm. Nasıl bir deneyim yaratmak istediğimi belirler, ardından farklı senaryolar kurardım: İnsan buraya nereden girecek, nerede duracak, hangi noktada yavaşlayacak, ne hissedecek? Mekanın içinde nasıl hareket edecek, hangi detayla karşılaşacak? Taşı, ahşabı ve ışığı da bu senaryonun hayata geçmesini sağlayacak şekilde tasarıma dahil ederdim. Galiba ortaya çıkan şey, insanlara dokunacak farklı parçaların bir araya gelerek oluşturduğu bütünsel bir yaşam alanı olurdu. Taş, kalıcılığı ve serinliği için; ahşap ise sıcaklığı ve dokunduğunuzda verdiği his için orada olurdu. Her malzemenin yalnızca fiziksel özellikleriyle değil, insanda uyandırdığı duyguyla da ilgilenirdim. Çünkü malzemenin mekana kattığı karakter, o mekanın hikayesinin önemli bir parçası. Teknoloji ise görünmez olurdu ama bütün altyapıyı beslerdi. Teknolojiden vazgeçmenin doğru olduğunu düşünmüyorum. Aksine, akıllı yapıların ve modern teknolojinin insan hayatına doğru şekilde entegre edilmesi gerektiğine inanıyorum. Burada önemli olan, teknolojinin duyularımızı ve hislerimizi bozmadan, onların yerini almadan insana hizmet edebilmesi. Teknoloji bir amaç değil, hizmet aracı olarak kalmalı. İnsanın doğasını ve ruh halini etkilemeye başladığında, yaşamı daha az insanca bir yere taşıdığında, insanı duygusal olarak duyarsızlaştırıp çevresine karşı flulaştırdığında ve renklerini elinden aldığında anlamını yitiriyor. Hatta insanı birbirine yaklaştırmak yerine yalnızlaştırabiliyor. Oysa teknoloji, insanın yaşamını kolaylaştırmalı ve ona kendisiyle, doğayla ve çevresiyle daha fazla ilişki kurabileceği alanlar açmalı. Dolayısıyla tasarlayacağım yapının hemen her noktasında teknoloji olurdu. Ancak dışarıdan okunmayan, kendini göstermeye çalışmayan bir altyapı olarak. Yalnızca ihtiyaç duyulduğu ve insana gerçekten fayda sağladığı yerde. Benim için ideal olan, teknolojinin varlığını hissettirmeden hayatı iyileştirdiği, insanın ise mekanla ve doğayla kurduğu ilişkinin merkezde kaldığı bir yaşam alanı olurdu.
Abdussamed Tosun: Modern mimaride teknoloji ve görsellik giderek güçleniyor. Ancak insanın kendisini iyi hissettiği mekânların sayısı aynı oranda artıyor mu? Güzel bir yapı ile iyi hissettiren bir yapı arasındaki fark nedir?
Zeynep Didem Bardakcı: Ben bu soruya biraz farklı bir yerden bakıyorum: İyi hissettiren yapıdan çok, doğru hissettiren yapı diye bir şey var. Çünkü bir yapı her zaman yalnızca iyi hissettirmemeli. Bazen biraz melankolik, bazen neşeli hissettirmeli. Kimi zaman bir yas sürecinin parçası olabilir, kimi zaman insana konfor ve huzur verebilir. Bazı noktalarda ise belki biraz rahatsız etmeli, düşündürmeli, insanı kendi duygularıyla yüzleştirmeli. Önemli olan, mekanın orada yaşanacak deneyime ve taşıdığı hikayeye uygun bir his yaratabilmesi. Her mekanın bir duygusu, bir karakteri ve insanda uyandırmak istediği bir karşılığı olmalı. Bugün çok güzel, çok etkileyici yapılar üretiliyor. Teknolojinin mimariye kazandırdığı imkanlar da gerçekten heyecan verici. Ancak görselliğin bu kadar ön plana çıktığı bir dönemde, mekanın görünmeyen ayrıntılarına gösterilen özenin bazen geri planda kaldığını düşünüyorum. Işığın gözü yorup yormadığı, sesin nasıl yankılandığı, oturduğunuz yerde kendinizi güvende hissedip hissetmediğiniz, bir mekanda nereye gideceğinizi düşünmeden yönünüzü bulabilmeniz… Bunların hepsi mekan deneyimini doğrudan etkileyen unsurlar. Üstelik çoğu fotoğrafa girmiyor, sosyal medyada görünür olmuyor ama orada geçirdiğiniz zamanı belirliyor. Güzel bir yapı ile mekanın gerektirdiği şekilde hissettiren bir yapı arasındaki fark da bence tam burada. Biri öncelikle göze hitap ediyor, diğeri ise insanın bütün duyularına, duygularına ve ihtiyaçlarına karşılık veriyor. Elbette en başarılı yapılar ikisini bir arada başarabilenler. Hem estetik açıdan etkileyici hem de içinde yaşayan ya da vakit geçiren insanın deneyimini önemseyen mekanlar. Ancak son dönemde giderek güçlenen şekilcilik, ne yazık ki güzel yapı ile doğru hissettiren yapı arasındaki mesafeyi her geçen gün biraz daha açıyor. Oysa mimarlığın başarısı yalnızca insanların dönüp yapıya bakmasında değil, o yapının içinde nasıl hissettiklerinde de saklı.
Abdussamed Tosun: Siz mimarlık, heykel ve danışmanlığı aynı sorunun farklı ölçekleri olarak tanımlıyorsunuz. Bu üç disiplinin ortak sorusu nedir?
Zeynep Didem Bardakcı: Bence ortak soru şu: İnsan ne ile, nasıl yaşar? Mimari ölçekte baktığınızda, bir insanın orada nasıl yaşadığına odaklanırsınız. Fonksiyon şemalarını, mekanın içinde nasıl hareket ettiğini, gün boyunca orada nasıl bir hayat kurduğunu düşünürsünüz. Yani aslında bir senaryo yazar ve onu tanımlarsınız. Eser ölçeğinde ise bu senaryonun içindeki duraklama noktalarını, eşik alanlarını belirlersiniz. İnsanı durduran, gün içinde etkileyen ve ona duygusal bir yolculuk yaşatan mekanlar oluşturursunuz. Mimari, yaşamın içinde kurguladığınız bir senaryo, bir oyunsa; eserler de o oyunun dekorları gibidir. Danışmanlık ise bu ikisini en verimli ve dengeli biçimde bir araya getirebilmek için doğru soruları sorduğunuz alandır. Doğru soruları sorabilirseniz, mekanın içinde kusursuz bir denge kurabilirsiniz. Burada birini teknik, diğerini duygusal ya da duyusal olarak değerlendirmemek gerekir. Çünkü teknik, her zaman duyuyu besler ve harekete geçirir. Louis Sullivan'ın "Form follows function" yani "Biçim işlevi izler" sözü vardır. Mimarlıkta benim için de yaklaşım bu yöndedir. Ancak sanatı merkeze aldığınızda bu kez işlev, biçimi tetikler. Aslında bu, sürekli devam eden bir devinimdir. Tarihte bunun çok güzel örneklerini görüyoruz. Büyük sanatçıların neredeyse tamamı bilimle de iç içeydi. Leonardo da Vinci, matematikçi Luca Pacioli ile birlikte insan oranları üzerine çalıştı ve çok sayıda kadavra inceledi. Vitruvius Adamı da bu çalışmaların bir sonucu olarak ortaya çıktı. Michelangelo ise henüz 17 yaşındayken Floransa'daki Santo Spirito Manastırı'nın hastanesinden gelen kadavralar üzerinde anatomi çalışmaları yaptı. Musa heykeline bakın: Sağ elinin serçe parmağını hafifçe kaldırmıştır. Ön kolda, yalnızca serçe parmağı kaldırıldığında kasılan küçük bir kas bulunur. Michelangelo, bedenin işleyişine dair bu ayrıntıyı mermer bir heykele aktarabilmiştir. Yani bilimsel bilgi, burada biçime dönüşerek sanatın içinde kendine yer bulur. Peki, sizce bu heykelin insanları bu kadar etkilemesinin nedeni ne? Belki de bugün bile fark etmediğimiz pek çok ayrıntı ve gizem barındırıyor. Musa heykelinin yaratıcısı Michelangelo, aynı zamanda Aziz Petrus Bazilikası'nın kubbesini de tasarladı. Dünyanın en önemli heykeltıraşlarından Bernini ise Aziz Petrus Meydanı'nı tasarladı. Yani bu isimlerin çalışmalarında biçimin, işleve en iyi şekilde eşlik ettiğini görüyoruz. İşlevin biçime dönüşmesi, biçimin sanatta karşılık bulması ve ardından yeniden işleve en iyi şekilde eşlik etmesi. Mimarlık, heykel ve danışmanlık bu döngünün farklı noktalarında yer alıyor. Ancak hepsi aynı soruya cevap arıyor: İnsan ne ile, nasıl yaşar? Ya da nasıl yaşamalı?

Abdussamed Tosun: Zeyn's Cells serginizle başlayan sanat yolculuğunuzda kendi üretimlerinizi bir galeri çatısı altında sunmak nasıl bir düşünsel dönüşüm yarattı?
Zeynep Didem Bardakcı: Büyük bir dönüşümdü. O zamana kadar ürettiğim her şey birileri için, bir vitrin ya da belirli bir proje kapsamında ortaya çıkmıştı. Zeyn's Cells ile ilk kez kendi hikayemi anlattım. Kasım 2022'de Akaretler'de açtım sergiyi. Otuz yaşımın sergisiydi. Zeyn's Cells, yıllarca şantiyelerde koşturan ve ister istemez sertleşen bir çocuğun, kendini kadın olarak hissetmeye başlamasının hikayesini anlatıyordu. Didem'in yolu Zeynep'le kesişmiş, hücrelerinin ve kan akışının yönü değişmişti. O sergideki iki tabloyu ve bir heykeli satmayarak kendime sakladım. İlk hissettiğim duyguyu unutmamak için ömür boyu benimle kalmalarını istiyorum. Bundan sonraki her kişisel sergimde de bu üç eseri kendi hikayeleriyle birlikte sunacağım. Galeri bana şunu öğretti: Kendi işinizi ortaya koymak, başkası için üretmekten çok daha fazla cesaret gerektiriyor. Ancak aynı zamanda son derece özgürleştirici. Bugün stüdyomun adını kendi adımla taşıyorum çünkü orada yalnızca kendi eserlerim ve tasarımlarım yer alıyor. Bu yolculuk da aslında Zeyn's Cells sergisiyle başladı.
Abdussamed Tosun: Vitrinleri ürünlerin sergilendiği alanlardan çok birer sahne olarak görüyorsunuz. Peki sizce günümüzde insanlar da sosyal medyada kendilerini birer vitrin gibi sunmaya başlamadı mı? Bu durum estetik algımızı nasıl değiştiriyor?
Zeynep Didem Bardakcı: Gerçek vitrinlerden başlayacak olursak, ben vitrini bir şov alanı olarak görüyorum. Üstelik bu yalnızca moda dünyası için değil, vitrinin gerekli olduğu her sektör için geçerli. Vitrin, bir markanın söyleyeceklerini, fikrini, neler yapabileceğini ve hayal gücünün sınırlarını ortaya koyduğu yerdir. Bu nedenle vitrinlerimde ürüne çok fazla yer ayırmam. Bir çantayı sergilemek istiyorsanız, mağazanın içine girdiğinizde zaten belki yüzlerce çeşidini görebilirsiniz. Vitrin ise şunu söylemeli: "Ben bu vizyona sahip bir markayım. Hayal gücümün sınırı burası, söyleyecek sözüm bu, ben buyum. Eğer bu yaklaşım seni ifade ediyorsa, seni kendi dünyama dahil edebildiysem içeri gel. Çünkü orada seninle özdeşleşebilecek bir şey var." Sosyal medyaya gelince, maalesef evet. Ancak ben de bunun dışında değilim. Beş ay öncesine kadar sosyal medyayı neredeyse hiç kullanmayan biriyken, bugün oldukça aktif kullanmaya yönlendirilmiş durumdayım. Gerekliliğine yoğun çabalar sonucunda ikna edildim. :) Çok görsel odaklı bir dünyada yaşıyoruz. Her şey; insanlar, yapılar, hatta mimari eserler bile giderek birbirine benzemeye başladı. Bunun bilinçli bir tercih olduğunu düşünmüyorum. Dünyanın bir ucunda gördüğünüz bir eser, bir bina ya da bir insan, farkında olmadan bilinçaltınıza yerleşiyor. Öyle ki özgün olduğunu düşünerek ürettiğiniz bir eserin benzeriyle başka bir yerde karşılaşabiliyorsunuz. Ben bu nedenle fotoğraf çekmekten bile kaçınıyorum. Gördüğüm şeylerin zihnimde gereğinden fazla yer edinmesini ve işlerime yansımasını istemiyorum. Ancak insan beyni, yapay belleklerden çok daha büyük bir arşive sahip. Dolayısıyla bu yeni estetik algıdan tamamen soyutlanmak pek mümkün değil. Ben bunu kaçınılmaz bir sonuç olarak görüyorum. Yine de bence ikisi birbirinden farklı şeyler; biri materyale, diğeri insana dair. Belki de tek ortak noktaları şu: İyi bir vitrin her şeyi göstermez, merak uyandırır ve gerisini içeri girene bırakır. İnsanlar için de bu geçerli.
Abdussamed Tosun: In Between ile mimari proje üretmek yerine mekânsal deneyimi bağımsız olarak değerlendiriyorsunuz. Bugün mimarlık dünyasında eksik olduğunu düşündüğünüz hangi ihtiyaca cevap veriyorsunuz?
Zeynep Didem Bardakcı: Bence bugün eksik olan, tasarım ile kullanım arasındaki ilişkiye bağımsız bir gözle bakabilmek. Tasarım aşamasındaki bir projede mimari ekip, ister istemez projeyi ve aldığı kararları savunma eğiliminde oluyor. Proje sahibi ve işletme ekibi ise doğal olarak başka konulara odaklanıyor, bütçeye, fonksiyonel ihtiyaçlara ve günlük operasyona. Hali hazırda kullanılan bir mekanda da benzer bir tabloyla karşılaşıyoruz. Bir tarafta yatırımcı, diğer tarafta günlük operasyonun ve bütçe kaygılarının içindeki işletme ekibi var. Bütün bunların merkezinde ise en önemli unsur olan kullanıcı bulunuyor. Ancak çoğu zaman şu sorular yanıtsız kalıyor, insanlar burada gerçekte ne yaşıyor ya da ne yaşamayı bekliyor? Buraya neden geri dönsünler? Bu deneyim nasıl daha iyi hale getirilebilir? Bu mekanda nasıl bir hikaye kurgulanmalı? Proje sahibinin bütün bunları teknik açıdan değerlendirebilecek araçları çoğu zaman bulunmuyor. Mimar ise ağırlıklı olarak işin teknik boyutuna odaklanıyor. Böylece ikisinin arasında önemli bir boşluk oluşuyor. In Between tam olarak bu boşluğu dolduruyor. Biz mekan tasarlamıyoruz; mimari proje aşamasındaki veya halihazırda kullanılan mekanları çok detaylı bir değerlendirme sürecinden geçiriyoruz. Kullanıcı deneyimini alıp teknik bir analize dönüştürüyoruz. Bu amaçla geliştirdiğimiz kendimize ait bir uygulamamız var. Uygulamada 1.175 ana kriter ve bunlara bağlı alt kriterler bulunuyor. Toplamda neredeyse 6.000 soruyu yanıtlayarak kapsamlı bir değerlendirme yapıyoruz. Misafirin yolculuğundan mimari fonksiyon şemalarına, mekandaki akıştan ışığa, sese, malzemeye, mevzuata, bütçeye ve operasyonun mekan üzerindeki etkisine kadar pek çok unsuru birlikte ele alıyoruz. Bu değerlendirmenin sonunda kısa, orta ve uzun vadeli bir yol haritası oluşturuyoruz. Amacımız bir mekanı yıkıp yeniden yapmak değil; ölçülü, dikkatli, bütçeyi gözeten ve uygulanabilir değişiklikler önermek. Talep edilmesi halinde bu süreçte ekibin yanında bir kontrolör olarak da yer alarak uygulamaların takibini destekliyoruz.
Abdussamed Tosun: Orta Doğu'daki projelerinizde farklı kültürlerin estetik anlayışlarıyla karşılaştınız. Bir mimari tasarım evrensel olabilir mi, yoksa her coğrafyanın kendine ait bir estetik dili mi olmalı?
Zeynep Didem Bardakcı: Bence insan ihtiyaçları evrensel, fonksiyon şeması kültürel, estetik dil ise yerel olmalı. Örneğin Orta Doğu'daki cephe projelerinde çalışırken güneşin, sıcağın ve mahremiyet anlayışının tasarımı nasıl şekillendirdiğini çok yakından gözlemledim. Aynı cephe tasarımını İstanbul'a taşıdığınızda doğru bir sonuç elde edemezsiniz. Aynı şekilde Avrupa'nın herhangi bir şehrinde de o coğrafyada yaşayan insanları memnun etmeyecektir. Bugün dünyanın neredeyse her şehrinde birbirine benzeyen cam kuleler görmemizin nedeni, bence bu ayrımın göz ardı edilmesi. Evrensel olan insandır; ancak bir yapının dili, bulunduğu coğrafyanın kültürünü, iklimini ve ruhunu taşımalıdır.

Abdussamed Tosun: Tasarım dünyasında özgün olmakla ticari beklentilere cevap vermek arasında nasıl bir denge kuruyorsunuz? Bir tasarımcı hangi noktada kendi estetik anlayışından taviz vermemeli?
Zeynep Didem Bardakcı: Ticari beklentiyi bir düşman olarak görmüyorum. Bir eser otelin lobisinde ya da bir evin koridorunda yer alacaksa, o mekanın ihtiyaçlarına, bütçesine ve uygulanabilirlik koşullarına cevap vermesi gerekiyor. Uygulanabilirlik, imalat gerçekleri ve maliyet dengesi bizim için her zaman öncelikli. Hangi noktada taviz verilmemesi gerektiği sorusunu bütün tasarımcılar adına yanıtlayamam; bu pek benim alanım değil. :) Ancak benim taviz vermediğim nokta, eserin hikayesidir. Bir eser ya bulunduğu mekanın hikayesinden doğmalı ya da o mekan için yeni bir hikaye anlatmalıdır. Sadece boşluğu doldurmak amacıyla, herhangi bir anlatısı olmayan bir eser üretmekten yana değilim. Bu konuda taviz vermem. Çünkü bu, her şeyden önce kendime karşı dürüst olma meselesi. Yalnızca bir boşluğu dolduruyorsam o tasarımı hissedemem. Hissedemediğim bir tasarımla da kendimden bir şey ortaya koyabileceğime inanmıyorum. Biçim, ölçü ve malzeme. Bunların hepsi konuşulabilir, değiştirilebilir. Ancak eserin hikayesi benim için vazgeçilmezdir.
Abdussamed Tosun: Sizce insanın gerçek evi dört duvarın arasında mıdır, yoksa kendisini ait hissettiği yerde midir?
Zeynep Didem Bardakcı: Yılın büyük bir bölümünü yollarda geçiren biri olarak bu soru üzerine çok düşündüm. Sanırım ev, kendimizi iyi hissettiğimiz ve ait olduğumuzu düşündüğümüz yerdir. Bazen bunun için çok büyük mekanlara ya da özel koşullara ihtiyaç duymuyoruz. Küçük bir obje, tanıdık bir koku, günün belirli bir saatinde yaptığımız bir ritüel bile bize evde olduğumuzu hissettirebiliyor. Örneğin ben eşyalarımı düzenli tutabildiğim, kendimle baş başa kalabildiğim, sabah ritüelimi ve sporumu aksatmadan sürdürebildiğim, kendi küçük ihtiyaçlarıma karşılık bulabildiğim yerlerde kendimi evimde hissediyorum. Benim için önemli olan, bulunduğum mekanda kendi düzenimi kurabilmek ve kendime ait bir alan yaratabilmek. Çünkü insan, ancak kendi ihtiyaçlarını ve alışkanlıklarını özgürce yaşayabildiği bir yerde gerçekten rahatlayabiliyor. İnsanların geneli için de iyi tasarlanmış bir mekanın bu aidiyet hissini çok kolaylaştırdığını düşünüyorum. Bir mekanın yalnızca estetik açıdan güzel olması yeterli değil. Günlük alışkanlıklarımıza, ihtiyaçlarımıza ve yaşam biçimimize doğru şekilde karşılık vermesi gerekiyor. Bütün bunlar bir araya geldiğinde beyin orayı çok hızlı bir şekilde ev olarak tanımlayabiliyor. Bence iyi bir mekanın en önemli özelliklerinden biri de insana bu duyguyu yaşatabilmesi. Ama tabii ki insanın kendine ait bir alanının olması her zaman başka bir yerde duruyor. Bunu mutlaka dört duvarla çevrili bir mekan olarak tanımlayamam. Bazen bir şehir, bazen bir manzara, bazen de yalnızca kendinizle baş başa kalabildiğiniz bir köşe olabilir. Önemli olan, nerede olduğunuzdan çok, oradayken kendinizi ne kadar kendiniz gibi hissedebildiğiniz.
Abdussamed Tosun: Mimarlık, sanat ve girişimcilik oldukça yoğun bir zihinsel mesai gerektiriyor. İşinizi gerçekten iş yerinde bırakabiliyor musunuz, yoksa zihninizde tasarlamaya ve üretmeye devam mı ediyorsunuz?
Zeynep Didem Bardakcı: Dürüst olmak gerekirse, işimi zihnimde bırakmayı başaramıyorum. :) Bir restoranda, otelde, spor salonunda, evde, sanat galerisinde ya da hastanede. Nerede olursam olayım, sürekli işime dair bir arayış içindeyim. Hatta çoğu zaman kendi kendime konuştuğumu fark ediyorum ve dışarıdan belli oluyor mu diye kendimi kontrol ediyorum. Gün boyunca zihnimde bir şeyler tasarlıyor, üretiyorum. Eğer bu ikisini yapmıyorsam, en azından bir hikaye yazıyorum. Yani zihnim hiçbir zaman tamamen boş kalmıyor. Bunu yavaşlatabildiğim zamanlar var ama henüz tamamen durdurabildiğim bir yer yok. Belki de üretmek benim için yalnızca bir meslek değil, dünyayı algılama biçimi. Gördüğüm, duyduğum ya da karşılaştığım hemen her şey zihnimde yeni bir fikre, tasarıma veya hikayeye dönüşebiliyor. Belki bunu gerçekten durdurabilmem için farklı bir duyguya, beklenmedik bir karşılaşmaya ya da henüz yaşamadığım yeni bir deneyime ihtiyacım vardır. Kim bilir?
Abdussamed Tosun: Kendinizi en özgür hissettiğiniz yer neresi? Bir atölye, bir sanat galerisi, doğanın içinde bir yer ya da hiç tanımadığınız bir şehir?
Zeynep Didem Bardakcı: Su altı. Dalış yaptığımda yerçekimi, ses, zaman, hatta ışık bile değişiyor. Alışık olduğumuz dünyanın bütün kuralları geride kalıyor. Gündelik hayatın sesinden, telaşından ve zihnimde sürekli dolaşan düşüncelerden uzaklaşıyorum. Geriye yalnızca nefesiniz, bedeniniz ve içinde bulunduğunuz o bambaşka dünya kalıyor. Sanırım beni en çok özgür hissettiren şey de bu: Bir süreliğine her şeyden uzaklaşıp sadece o anın içinde var olabilmek. Özgür hissettiğim başka yerler de var elbette. Atölyem mesela. Elime malzemenin değdiği, ellerimin kirlendiği, bir şeyleri şekillendirdiğim anlarda da kendimi çok özgür hissediyorum. Orada düşüncelerimi somutlaştırabiliyorum. Ama sorudaki "en" kelimesinin cevabı benim için çok net, su altı. Çünkü orada sadece başka bir dünyaya değil, biraz da kendime yolculuk ediyorum.
Abdussamed Tosun: İnsanlar genellikle ortaya çıkan başarılı projeleri görüyor ama o projelerin arkasındaki kaygıları, uykusuz geceleri ve vazgeçişleri görmüyor. Sizin bugüne kadar kimseyle paylaşmadığınız en büyük mesleki mücadeleniz neydi?
Zeynep Didem Bardakcı: Kendimle verdiğim içsel mücadeleleri bir kenara bırakırsam, mesleki anlamda yaşadığım en büyük mücadele sanırım Irak dönemimdi. Erbil, Süleymaniye ve Dohuk'ta uzun bir süre yaşadım. Oldukça zor bir coğrafyaydı ve ben o dönemde henüz çok gençtim. Aslında o yaşın kaldırabileceğinden çok daha fazla sorumluluk üstlendim. Üstelik bunu kendi isteğimle yaptım. Yaşıtlarımın sosyal hayatın içinde olduğu, kendilerine ve geleceklerine dair farklı deneyimler yaşadığı bir dönemde ben daha yalnız bir hayat sürdürüyor, zor bir coğrafyada kendimi ve mesleki yeterliliğimi kanıtlamaya çalışıyordum. O dönemde gerçekten ağır şeyler yaşadım. Bugün birine anlatsam, belki de bir film senaryosundan alınmış gibi gelebilecek olaylara tanıklık ettim. Kolay bir süreç değildi. Bazen insanın yaşadığı koşulları anlamlandırması, onlarla mücadele etmesinden bile daha zor olabiliyor. Ben de o dönemde hem bulunduğum coğrafyayla hem üstlendiğim sorumluluklarla hem de kendi sınırlarımla yüzleşmek zorunda kaldım. Ancak geriye dönüp baktığımda, bütün bu zorlukların bana çok şey kattığını görüyorum. Mesleki anlamda daha dayanıklı olmayı, sorumluluk almaktan kaçmamayı ve belirsizlikler içinde karar verebilmeyi öğrendim. Belki de bugün olduğum kişiye dönüşmemde o dönemin çok büyük bir payı var. Bu nedenle bugüne kadar verdiğim en büyük mesleki mücadele Irak'ta yaşadıklarımdı. Zorlayıcıydı ama beni en çok geliştiren ve dönüştüren dönemlerden biri de yine orası oldu.
Abdussamed Tosun: Bugün geçmişin mimari eserlerine hayranlıkla bakıyoruz. Sizce gelecek nesiller bizim hangi yapılarımıza bakıp "İnsanlar gerçekten böyle bir estetik anlayışına sahipmiş" diyecek?
Zeynep Didem Bardakcı: Sanat ve mimarlık tarihine baktığımızda sürekli bir devinim görüyoruz. İnsan ölçeğinden uzaklaşılan dönemlerle yeniden insana dönülen dönemler birbirini takip ediyor. Sanayi Devrimi'nden sonra insan ölçeğinden kopmanın daha cazip görüldüğü, hatta bilinçli olarak tercih edildiği bir dönem yaşandı. Bence bugün yeniden insan ölçeğine yaklaşma ihtiyacı hissettiğimiz bir dönemdeyiz. Tarihte de en çok bu tür kırılma anları akılda kalıyor. İnsana dair daha fazla sorunun sorulduğu, mevcut anlayışların sorgulandığı ve yeni düşüncelerin ortaya çıktığı dönemlerden söz ediyorum. Üstelik bu sorgulamalar yalnızca mimari eserler üzerinden gerçekleşmiyor; manifestolarda ve düşünsel hareketlerde de kendini gösteriyor. Bir de hız meselesi var. Romanesk, Gotik, Rönesans ve Barok gibi akımlar yüzyıllar boyunca, geniş coğrafyalara yavaş yavaş yayıldı. Neoklasizm, Romantizm, Empresyonizm ve Sembolizm dönemlerine geldiğimizde bu süreler giderek kısaldı. Modernizmle birlikte ise yüzlerce farklı yaklaşım ve varyasyondan söz edebilir hale geldik. Bugün, iletişim çağında dönüşüm çok daha hızlı gerçekleşiyor. Bu kadar çok seçeneğin ve farklılaşmanın olduğu bir dönemi tek bir estetik anlayışla tanımlamak artık oldukça zor. Bu nedenle gelecek nesillerin bizim dönemimize bakıp "Ne kadar estetik yapılar inşa etmişler" diyeceğini sanmıyorum. Bence bu dönemi daha çok bir farkındalık dönemi olarak değerlendirecekler. İleri dönüşümün önem kazandığı, insan ölçeğinin yeniden hatırlandığı ve sürdürülebilirliğin bir tercih olmaktan çıkıp ihtiyaç olarak ele alınmaya başlandığı bir dönem. Eski bir fabrikanın müzeye, tarihi bir hanın otele dönüştürülmesi; geçmişi tamamen silmeden ona yeni bir hayat verilmesi bu anlayışın en güzel örneklerinden. Londra'daki eski Bankside Elektrik Santrali'nin Tate Modern'e dönüştürülmesi de bunun önemli örneklerinden biri. Belki de gelecek nesiller bizim en gösterişli, en yüksek ya da en iddialı yapılarımızı değil; mevcut olanı koruyabilen, geçmişle bağını koparmayan, insanı merkeze alan ve sürdürülebilirlik kaygısıyla üretilmiş daha mütevazı yapılarımızı hatırlayacak. Çünkü geleceğe bırakacağımız en değerli mimari miras, yalnızca ne inşa ettiğimiz değil, neyi korumayı ve nasıl yaşatmayı başardığımız olacak.

Abdussamed Tosun: Geçmişin mimarisine baktığımızda taş evlerin, ahşap yapıların, cumbaların, kapıların ve sokakların kendine özgü renkleri olduğunu görüyoruz. Her yapının, hatta her mahallenin ayrı bir karakteri vardı. Bugün ise modern şehirlerde gri betonlar, birbirine benzeyen cepheler ve tekdüze yapılar hâkim. Sizce mimarlık neden bu kadar renksizleşti? Bu yalnızca estetik bir tercih mi, yoksa insanın doğayla, kültürle ve geçmişiyle kurduğu bağın zayıflamasının bir sonucu mu?
Zeynep Didem Bardakcı: Ben büyük ölçekte sakinliği ve nötr renkleri seviyorum. Rengi ve hareketi daha çok detaylarda arıyorum. Çünkü büyük ölçekte sakinlik, bana göre daha dinlendirici ve daha az uyarıcı. Bunun kötü bir şey olduğunu düşünmüyorum. Hatta uyaranların az olduğu bir ortamda, karşılaştığınız gerçek bir uyaran çok daha güçlü bir etki bırakabiliyor. Bu nedenle mimarinin renksizleşmesini doğrudan bir gerileme olarak değerlendirmiyorum. Bence bunun arkasında biraz da içinde bulunduğumuz koşulların getirdiği bir zorunluluk var. Geçmişte her bölge kendi taşını, toprağını ve ahşabını kullanmak durumundaydı. Dolayısıyla yapıların rengi ve karakteri de doğal olarak bulundukları coğrafyadan besleniyordu. Bugün ise neredeyse her malzemeyi dünyanın bir ucundan diğer ucuna taşıyabiliyoruz. Dünya nüfusu sekiz milyarı aştı. Çok daha fazla şeyi, çok daha kısa sürede üretmek zorundayız. Bu durum da doğal olarak seri üretimi beraberinde getiriyor. Tıpkı modada haute couture anlayışının yerini büyük ölçüde hazır giyime bırakması gibi, mimaride de standartlaşma giderek daha fazla öne çıkıyor. Bir zamanlar her yapıda karşılaştığımız el işçiliği, bugün çoğu zaman bir maliyet kalemi olarak değerlendiriliyor. Örneğin Köln Katedrali'nin tamamlanması yaklaşık 600 yıl sürdü. Bugün bir yapının inşaatının beş yıl sürmesi bile ciddi bir sorun olarak görülebiliyor. Maliyet, sürdürülebilirlik, iş gücü ve siyasi istikrar gibi pek çok farklı değişken aynı anda devreye giriyor. Üstelik geçmişte bu tür büyük yapılar, çoğu zaman eşit olmayan koşullarda çalışan binlerce, hatta on binlerce insanın emeğiyle yükseliyordu. Neyse ki bugünün dünyası artık böyle bir yer değil. Bir de iletişim çağında yaşıyoruz. Nasıl ki giyim ve makyaj alışkanlıklarımızda birbirimize benzemeye başladıysak, mimaride de benzer bir durumla karşılaşıyoruz. Dünyanın herhangi bir yerinde ortaya çıkan bir tasarım anlayışı, çok kısa sürede başka coğrafyalara taşınabiliyor. Böylece yerel farklılıklar giderek azalırken ortak bir görsel dil oluşmaya başlıyor. Peki, doğayla ve geçmişle kurduğumuz bağ zayıfladı mı? Belki biraz. Ancak bugünkü mimari tekdüzeliği yalnızca estetik tercihler üzerinden değerlendirmemek gerektiğini düşünüyorum. Üretim biçimlerini, ekonomik koşulları, nüfus artışını ve değişen yaşam alışkanlıklarını da bu tablonun bir parçası olarak görmek gerekiyor. Çünkü mimari yalnızca nasıl görünmek istediğimizle değil, nasıl yaşadığımız ve hangi koşullarda üretebildiğimizle de şekilleniyor.
Abdussamed Tosun: Osmanlı şehir mimarisinde kamu yapıları, camiler ve külliyeler gibi uzun ömürlü olması beklenen eserlerde taş ve kâgir yapı teknikleri tercih edilirken, konut mimarisinde ahşap kullanımının yaygın olduğunu görüyoruz. Kamusal hafıza kalıcı kılınırken insanın yaşadığı ev daha değişebilir bir yapı olarak düşünülmüş. Sizce bu yaklaşımın arkasında nasıl bir medeniyet ve yaşam felsefesi vardı? Bugün ise neredeyse her şeyi betonla kalıcılaştırmaya çalışıyoruz. Acaba geçmişin bu mimari anlayışından yeniden öğrenmemiz gereken bir şey var mı?
Zeynep Didem Bardakcı: Çok güzel bir soru. Bence bu yaklaşımın arkasında bir alçakgönüllülük anlayışı vardı. Kalıcı olması istenen yapılar, topluma ve ortak yaşama ait olanlardı: camiler, medreseler, çeşmeler, hanlar. Ev ise bir ailenin hayatının belirli bir dönemine eşlik eden, ihtiyaçlar değiştikçe büyüyebilen, onarılabilen ve gerektiğinde yeniden yapılabilen bir mekandı. İnsanlar kendi evlerini ölümsüzleştirmeye çalışmaktan çok, ortak olana ait değerleri yaşatmaya önem veriyordu. Bugün ise bunun neredeyse tam tersini yapıyoruz. Konutlarımızı betonla mümkün olduğunca kalıcı hale getirmeye çalışırken kamusal alanlarımız ve ortak hafızamız giderek zayıflıyor. Oysa geçmişte mimarinin merkezinde yalnızca bireyin mülkiyeti değil, toplumun ortak yaşamı da vardı. Bence geçmişten yeniden öğrenmemiz gereken en önemli şey esneklik. Bir evin, hayatla birlikte değişebilmesi; ihtiyaçlara göre dönüşebilmesi, onarılabilmesi ve gerektiğinde yeniden kullanılabilmesi gerekiyor. Bu noktada ahşaba, yerel malzemelere ve sökülüp yeniden kullanılabilen yapı sistemlerine yeniden bakmalıyız. Çünkü bir yapının değerini yalnızca ne kadar uzun süre ayakta kaldığıyla ölçemeyiz. Doğayla kurduğu ilişki, insana sunduğu yaşam kalitesi ve değişen ihtiyaçlara ne kadar uyum sağlayabildiği de en az dayanıklılığı kadar önemli. Belki de asıl mesele, her şeyi kalıcı hale getirmeye çalışmak yerine neyin kalıcı olması gerektiğini yeniden düşünmek. Bence kalıcılığı bireysel yapılardan çok ortak olana, yani hepimizin hafızasına ve gelecek kuşaklara aktaracağımız değerlere ayırmalıyız.
Abdussamed Tosun: Avrupa şehirlerine baktığımızda yüzyıllar öncesine ait mimari eserlerin hâlâ şehirlerin kimliğini oluşturduğunu, geçmişin izlerinin günlük yaşamın içinde korunduğunu görüyoruz. Biz ise köklü bir Osmanlı mimari mirasına sahip olmamıza rağmen şehirlerimizde bu izleri giderek kaybediyoruz. Batı geçmişiyle bağını mimari üzerinden koruyabilirken biz neden kendi mimari hafızamızdan uzaklaştık? Bu durum yalnızca şehircilik ve imar politikalarının sonucu mu, yoksa geçmişimizle kurduğumuz ilişkinin değişmesinden mi kaynaklanıyor?
Zeynep Didem Bardakcı: Bence her iki etkenin de payı var, ancak asıl neden biraz daha derinde yatıyor. İtalya, Fransa ve İngiltere gibi ülkeler, yüzyıllardır kesintisiz devam eden bir kültürel birikimin izlerini taşıyor. Bu toplumlar bugüne yavaş yavaş, kademe kademe ulaştı. Eski yapılar da gündelik yaşamın içinde değişti, dönüştü ve gelişti. Bugün oralarda insanlar yüzlerce yıllık binaların altında kahvelerini içiyor, o yapıların arasından geçerek işlerine gidiyor. Çünkü geçmiş, onlar için yalnızca korunması gereken bir miras ya da müzelerde sergilenen bir değer değil, günlük hayatın doğal bir parçası. Bizim hikayemiz ise biraz daha farklı. Cumhuriyetimiz henüz yüz yaşında ve biz emekleyerek değil, adeta koşarak yol almak zorunda kaldık. Geçmişte aramızda oluşan büyük mesafeyi kısa bir sürede kapatmak için çok önemli adımlar atıldı. Ülke olarak büyük işler başardık ve bunun için gerçekten minnettarım. Ancak bu hızlı ilerleme ve çağı yakalama çabası, geçmişe ait bazı değerleri de geride bırakmamıza neden oldu. Geçmişe dönmemek ve yeni bir gelecek inşa etmek amacıyla atılan adımlar, geçmişimizi hatırlatan pek çok unsurun bir süre geri planda kalmasına yol açtı. Bunu bütünüyle yanlış bulmuyorum. Çünkü o adımlar atılmasaydı bugün bulunduğumuz noktaya ulaşmamız belki de mümkün olmayacaktı. Fakat her büyük dönüşümün olduğu gibi bu değişimin de bir bedeli vardı. Biz de bu süreçte mimari hafızamızın önemli bir bölümünü kaybettik. Bunun zamanla değişebileceğine inanıyorum. Son yıllarda gerçekleştirilen restorasyon çalışmaları, tarihi yapıların yeniden işlevlendirilmesi ve özellikle genç kuşakların mahalle kültürüne, geleneksel mimariye yeniden ilgi duyması bana umut veriyor. Bence mimari hafızamızı yeniden kazanmanın ilk şartı, geçmişimizle barışmak ve onu sevmeyi öğrenmek. Elbette bu konuda hala aşmamız gereken mesafeler ve iyileştirmemiz gereken yaralar var. Ancak geçmişimize bakışımızın giderek değiştiğini ve daha iyi bir noktaya doğru ilerlediğimizi düşünüyorum.
Abdussamed Tosun: Son olarak henüz inşa edilmemiş bir yapının, henüz yaşanmamış bir hayatın ve henüz kurulmamış bir hayalin mimarı olduğunuzu düşünün. Geleceğe bırakmak istediğiniz en önemli eser ne olurdu?
Zeynep Didem Bardakcı: Bina gibi belirli bir ömrü olan, bir gün mutlaka son kullanma tarihi gelecek bir şey bırakmak istemezdim. Çünkü fiziksel yapılar zamanla değişebilir, yıpranabilir, hatta ortadan kalkabilir. Ama bir düşüncenin ya da hikayenin ömrünü önceden belirlemek mümkün değil. Belki bir hikaye olabilir. Belki bir paradoks, bir yapı, bir eser, bir çizim ya da hiçbir zaman kanıtlanamayacak bir teorem. Biçiminin ne olduğu benim için çok önemli değil. Önemli olan, onunla karşılaşan herkesin zihninde sürekli yeni bir sorunun filizlenmesi. İnsan zihnini durmaksızın yeni senaryolar kurmaya, yeni hikayeler yazmaya ve farklı ihtimaller üzerine düşünmeye kışkırtan bir şey hayal ediyorum. Her bakışta yeni bir anlam kazanan, her karşılaşmada başka bir düşünceye kapı aralayan ve insana sürekli "Acaba?" diye fısıldayan bir oluşum. Belki de gerçek anlamda kalıcı olan bir eser, kendisini tamamlanmış olarak sunmayan; aksine, karşılaşan herkesin zihninde yeniden üretilmeye devam eden eserdir. İnsanların yalnızca baktığı değil, üzerine düşündüğü, sorguladığı ve kendi hikayelerini eklediği bir şey bırakmak isterdim. Böyle bir şeyin mimarı olmak isterdim. Sanırım bu sorunun cevabı üzerinde biraz daha düşünmem lazım. :)
Mimar Zeynep Didem Bardakcı ''Bir şehri güzel yapan binaları değil, insanda bıraktığı duygudur''
Mahsun Karaca’nın yeni filmi “Ben sana inanıyorum” vizyona girdi
Ekol TV yeniden yayında! Yeni dönemde hangi programlar var?
Dr. Abdulaziz Kıranşal’ın yeni kitabı ailelere rehber olacak
Okan Bayülgen’den tarih, mizah ve aşkı buluşturan yeni oyun ''SKANDAL''
Merve Deniz ve Can Oflaz’dan ''Bizimle birlikte''
Ayça Varlıer'in özel hayatında yeni bir dönem başlıyor
Savaş Talha, yeni çalışması “Sana Sığındım Allah’ım”ı dinleyiciyle buluşturdu
Bora Duran’dan takipçisine “Döndüm” sürprizi!
Haluk Baba’dan duygulandıran açıklama “Zengin değilim ama mangal gibi bir yüreğim var”